De consument ten tijde van corona

door: Nora Neuteboom , Pascal Golec

  • Tijdens de intelligente lockdown ligt de consumptie 13% j-o-j lager
  • Supermarkten en lokale speciaalzaken profiteren
  • Ondernemers digitaliseren afzet en consumenten bestellen meer online
  • Verschil in uitgaven tussen weekend en werkdagen valt weg
  • Aankoop van duurzame goederen wordt vervroegd
  • Het paasweekend toonaangevend voor de lockdowneconomie; consumptie 22% lager
  • Tweede-ronde-effecten drukken consumptie in 2021
  • Al met al wordt consumptie harder geraakt dan in de financiële crisis…
  • … we verwachten een krimp van 5% voor 2020 j-o-j
  • Vanwege de sterk procyclische consumptiepatronen verloopt het herstel na de verwachte recessie in 2020 moeizaam
200417-De-consument-ten-tijde-van-corona-1.pdf (252 KB)
Download

Ongekende schok in consumptie

Zoals beschreven in ons basisscenario (zie: Global Monthly) verwachten we dat het bruto binnenlands product (bbp) dit jaar met ongeveer 4% krimpt. Deze recessie wordt vooral gedreven door een sterke afname van de particuliere consumptie, die ongeveer 45% van het totale bruto binnenlands product (bbp) vertegenwoordigt. In deze publicatie onderzoeken we in hoeverre de consumptie geraakt wordt door het coronavirus en welke bestedingscategorieën het zwaarst getroffen worden.[1]

Paasweekend toonaangevend voor lockdowneconomie; consumptie 22% lager

Het paasweekend[3], dat doorgaans een tijd is voor uitstapjes, uiteten en samenkomen met familie, viel dit jaar midden in de lockdownperiode. Dat is goed terug te zien in de cijfers. Dit jaar werd er tijdens het paasweekend 22% minder geconsumeerd dan vorig jaar. De grootste daling deed zich voor in de categorieën gezondheid (-80%), overige spullen (-90%) en huis, tuin en interieur (-60%). De daling in de categorie gezondheid is opvallend, omdat juist deze categorie in de lockdownperiode een relatief sterke toename van de bestedingen zag. De meest voor de hand liggende verklaring is dat consumenten minder hebben besteed aan persoonlijke verzorging omdat men ook tijdens het paasweekend thuis is gebleven. Daarnaast zien we een scherpe afname in de categorie overige spullen; hier zijn met name ‘warenhuizen’ hard getroffen in vergelijking met vorig jaar. In de aanloop naar Pasen doen warenhuizen normaliter goede zaken door de verkoop van cadeaus en snoepgoed. Aangezien de meeste warenhuizen dicht waren, viel deze omzet dit jaar weg. Hierdoor waren de bestedingen in de categorie ‘overige spullenproducten’ flink lager.

De intelligente lockdown daalt in bij de consument

Uit onze data blijkt dat de consumptieve bestedingen gemiddeld met zo’n 13% j-o-j zijn teruggevallen sinds de aankondiging van de maatregelen door de overheid op 12 maart. In dit gemiddelde hebben we de ‘hamsterdag’ van 13 maart buiten beschouwing gelaten.

We zien een aantal interessante trends in de consumentenbestedingen:

Supermarkten en lokale speciaalzaken profiteren

Consumenten besteedden aan het begin van de crisis veel meer aan eten en drinken, maar de laatste weken is de groei van de totale bestedingen aan voedsel afgevlakt. De bestedingen aan dagelijkse boodschappen blijven echter structureel hoger zolang de horeca gesloten is en mensen voornamelijk thuis werken. Daarnaast blijkt dat consumenten meer besteden bij voedingsspeciaalzaken. Door het verplicht thuiswerken is er waarschijnlijk overdag meer tijd om boodschappen te doen bij dit soort winkels.

Van offline naar online

We zien een duidelijke verschuiving van offline naar online: producten en diensten die consumenten voorheen fysiek aanschaften, worden nu deels via het internet gekocht. Opvallend is dat dit in de loop van de afgelopen weken is toegenomen. Waarschijnlijk bieden steeds meer retailers online bestellen aan en maken consumenten die dit voorheen niet of nauwelijks deden, nu wel gebruik van digitale platforms. In de afgelopen weken verdubbelde het aantal onlinebestellingen bij restaurants ten opzichte van 2019. Deze stijging weegt echter niet op tegen de daling (-74%) van uitgaven in de traditionele horeca. De markt voor maaltijdbezorging is veel kleiner dan de totale out-of-home markt. Naar schatting is maaltijdbezorging goed voor zo’n 1,7 miljard euro, terwijl de out-of-home markt goed is voor 19 miljard euro.

Verschil tussen weekend en weekdagen valt weg

De afname van de consumptie in het weekend ten opzichte van 2019 valt op. In het weekend van 21 maart, 28 maart en 4 april lag de consumptie gemiddeld zo’n 30% lager dan in vergelijkbare weekenden vorig jaar. In de lockdownperiode is er vrijwel geen verschil tussen werkdag en weekenddag. Dit komt vooral doordat de consument normaliter in het weekend meer geld uitgeeft aan horeca. Een groot gedeelte van de horeca is momenteel gesloten, zodat het aantal transacties flink terugloopt. Aangezien een groot gedeelte van Nederland thuiswerkt, worden daarnaast aankopen bij retailers die meestal in het weekend plaatsvinden, zoals bij speciaalzaken en doe-het-zelf zaken, nu ook vaker doordeweeks gedaan. Kortom, het weekpatroon in bestedingen van consumenten is tijdens de lockdownperiode weggevallen.

Aankoop van duurzame goederen wordt vervroegd

Duurzame of semi-duurzame goederen, met een levensduur van minimaal 1 jaar, omvatten naar schatting zo’n 20% van alle consumptieve bestedingen. Consumenten hebben deze bestedingen duidelijk vervroegd.

Vooral de toename van de aankoop van huis-, tuin- en interieurartikelen is opvallend. Onder deze categorie vallen bouwmarkten, woonwinkels en tuincentra. In de week na 12 maart namen de uitgaven in deze categorie met gemiddeld 25% toe. Daarna volgde een sterke afname: de afgelopen drie zondagen werd gemiddeld 40% minder huis- en tuinartikelen verkocht dan op reguliere zondagen. Door de intelligente lockdown is het aantal activiteiten buitenshuis gereduceerd en is er meer tijd om te klussen. Het is niet ondenkbaar dat in de week na de aankondiging van de intelligente lockdown mensen bang waren voor een volledige lockdown en daarom deze aankopen alvast deden. Ook de verkoop (voornamelijk online) van elektronica steeg sterk (50%) in de week na de aankondiging van de lockdown. Daarna liepen de bestedingen aan elektronica langzaam terug. Deze aankopen hadden voor een deel te maken met het verplicht thuiswerken en waren dus anders niet gedaan. Maar de aanschaf van andere soorten elektronica, zoals televisies en keukenapparaten, is waarschijnlijk wel vervroegd.

Omdat bovenstaande categorieën veelal duurzame consumptiegoederen omvatten, zullen deze aankopen later in het jaar niet plaatsvinden. We verwachten dan ook geen sterke opleving van de aankoop van duurzame consumptiegoederen in de tweede helft van 2020. De consumptie van niet-duurzame goederen (horeca, maar ook diensten zoals de kapper) zal naar verwachting na het opheffen van de lockdown wel sterk opveren.

Consumptie in Nederland is sterk procyclisch…

De gemiddelde Nederlandse consument schroeft tijdens een recessie zijn consumptie veel sterker terug dan consumenten in buurlanden. Hierdoor is ook onze economische groei volatieler[4] dan in de meeste andere landen. Dat wij als consument zo sterk reageren op de economische omgeving, heeft te maken met het feit dat onze financiële buffers niet eenvoudig opneembaar zijn. Nederlandse huishoudens hebben gemiddeld veel illiquide middelen (vooral eigen woning en pensioen) en daartegenover een hoge hypotheekschuld. Uit onderzoek van het CPB blijkt dat in vergelijking met bijvoorbeeld Duitsland en België, Nederlandse huishoudens bijna twee keer zoveel schulden hebben en vier keer zoveel pensioengelden. Voor Nederlandse huishoudens geldt dat gemiddeld 30% van hun financiële vermogen liquide[5] is. Ter vergelijking, voor Belgische huishoudens ligt dit percentage rond 75%. Mocht zich een inkomensschok voordoen, zoals het verlies van een baan of minder opdrachten als zzp’er, dan vertaalt dit zich bij Nederlandse huishoudens vaak direct door in een lagere consumptie. Daarnaast kunnen vermogensschokken een negatieve invloed hebben op de consumptieve bestedingen. Tijdens de financiële crisis in 2009 daalden de huizenprijzen fors[6]. Hierdoor nam ook de mogelijkheid om het vermogen te consumeren af. Dit effect werkt natuurlijk ook andersom; DNB berekende dat het herstel van de huizenprijzen sinds 2013 een flinke impuls heeft gegeven aan particuliere consumptie.[7] Deze procyclische factoren zijn een gift als de economie groeit, maar een gif als de economie stagneert.

Herstel na het afbouwen van de intelligente lockdown wordt moeizaam…

Onze verwachting is dat de anderhalvemetersamenleving langdurig haar stempel zal drukken op de Nederlandse economie. Met name de recreatie en de horeca zullen hier hinder van ondervinden, aangezien hun bedrijfsmodel indruist tegen social distancing. Deze twee categorieën zijn samen goed voor zo’n 8% van consumptieve bestedingen. Vervolgens zullen er onvermijdelijk tweede-ronde-effecten optreden door inkomens- en vermogensverlies, zoals hierboven beschreven. Daarnaast is de onzekerheid een belangrijke factor. Hierdoor stellen huishoudens grote bestedingen uit, zoals de aankoop van een woning of een nieuwe auto. Omdat in Nederland de consumptie erg procyclisch is, zal het herstel na de verwachte recessie in 2020 moeizaam blijken. Onze verwachting is dan ook dat de consumptie in 2021 weliswaar jaar op jaar weer stijgt, maar nog niet het oude niveau bereikt. Voor 2021 houden we rekening met een stijging van 4,5% van de consumptie, waardoor de totale omvang van de consumptieve bestedingen eind 2021 nog steeds onder het niveau van eind 2019 ligt.

[1] Het coronavirus is een nieuw fenomeen voor economen. Aangezien de meeste officiële cijfers over de consumptie weken en soms maanden achterlopen is het moeilijk een inschatting te maken van de directe impact van de verspreiding van het virus op de Nederlandse economie. Daarom hebben wij op basis van transactiedata realtime-indicatoren ontwikkeld om de consumptie te meten. De data bestaan uit fysieke pintransacties en onlinebetalingen (iDEAL). Per dag verwerken de betalingssystemen van banken miljoenen transacties; op basis van deze transacties berekenen wij de geaggregeerde consumptie en de consumptie uitgesplitst naar dienst- en productgroepen. Zo kunnen wij onze klanten beter informeren over de staat van de Nederlandse economie en beleidsmakers helpen om goede keuzes te maken op basis van kwantitatieve analyses.
[2] Bestedingen van huishoudens uitgesplitst naar bestedingsgroepen.
[3] We rekenen van Goede vrijdag tot en met Tweede Paasdag.
[4] De afwijking van het gemiddelde is groter.
[5] Dat zijn middelen die direct beschikbaar zijn.
[6] Het reële huizenprijspeil lag in 2014 bijna 27% lager dan in 2008.
[7] De stijging van consumptieve bestedingen was hierdoor 60% hoger dan wanneer de woningprijzen enkel met de inflatie waren meegestegen.