De leraar van de toekomst komt uit het bedrijfsleven!

door: Eric Zwaart , Selma van der Graaf

De hybride docent is een haalbare oplossing voor het lerarentekort in het voortgezet onderwijs

De-docent-van-de-toekomst-komt-uit-het-bedrijfsleven.pdf (635 KB)
Download

Het lerarentekort, hoe erg is het?

Het lerarentekort in het onderwijs wordt steeds meer plekken zichtbaar en voelbaar. Bij basisscholen piept en kraakt het al op moment dat een docent zich ziek moet melden. Een griepgolf kan de school continuïteit zo maar in gevaar brengen. Ondanks veel creativiteit bij scholen lukt het niet altijd om een oplossing te vinden binnen het eigen personeelsbestand. De site lerarentekortisnu.nl rapporteert  hoeveel kinderen dagelijks geen goed onderwijs krijgen. Invalpools zijn leeggevist en de kosten van invalkrachten via uitzendorganisaties rijzen de pan uit. In het voortgezet onderwijs manifesteert zich het lerarentekort rondom tekortvakken. Dit zijn nu Nederlands, wiskunde en Engels maar verwacht wordt dat daar andere vakgebieden bijkomen. Het heftigst is het als een school geen oplossing weet te vinden en de leerling het betreffende vak een tijd lang moet missen. Dit komt helaas al voor en dit gaat naar verwachting steeds vaker gebeuren. Ook staan er steeds vaker onbevoegde docenten voor de klas.

Wat zijn de vooruitzichten?

Uit de meest recente cijfers blijkt het lerarentekort langzamer groeit dan verwacht. Dat is geen reden tot optimisme. Deze afvlakking is vooral het effect van deeltijdleraren die extra uren zijn gaan werken en pensioengerechtigde leraren die langer door werken. Op basis van de nieuwste ramingen van OCW dreigt bij gelijkblijvende omstandigheden het lerarentekort in aantallen in 2022 twee keer zo groot te zijn als nu.

Het lerarentekort vindt zijn oorzaak in de vergrijzing en de ontgroening die hard heeft toegeslagen. De eerste lichting babyboomers heeft nu voor het grootste deel het onderwijs verlaten. De voorgestelde maatregelen in het nieuwe regeerakkoord om het beroep aantrekkelijker te maken zijn gericht op werkdrukvermindering, salarisverbetering en verlaging van het collegegeld voor de pabo. In de kern zijn het goede maatregelen maar iedereen in de sector bestempelt ze als volstrekt onvoldoende. De achterstanden die het onderwijs heeft opgelopen door onvoldoende investeringen in het verleden worden hier niet mee goedgemaakt. Het docentschap is een zwaar en verantwoordelijk beroep met een door de buitenwacht onderschatte werkdruk. Bovendien worden docenten -vergeleken met landen om ons heen- ondergewaardeerd en onderbetaald ten opzichte van de marktsector. Intussen groeit de Nederlandse economie en zijn volgens onze recente sectorprognoses werkgevers in alle sectoren naarstig op zoek naar geschikt personeel.

De hybride docent

Hybride docenten combineren een baan in het onderwijs met een andere baan daarbuiten. In het voortgezet onderwijs (vo) werken ruim 75.000 docenten en is 1 op de 8 docenten een hybride docent.. In de hele onderwijsketen van po, vo, mbo, hbo en wo  zijn dit er inmiddels meer dan 54.000. Hiervan zijn 34.000 hybride docenten die hun hoofdbaan (de baan waar ze de meeste uren werken) in het onderwijs hebben. De andere 20.000 hebben hun hoofdbaan buiten het onderwijs. Marius Bilkes en Kees van der Velden gaven beiden maatschappijleer op een middelbare school en combineerden dit met opdrachten van onder andere ABN AMRO en TNO. Het werken in twee werelden sprak hen zo aan dat zij het expertisecentrum Hybride Docent oprichten. Met financiële ondersteuning vanuit het ministerie van OCW hebben zij de afgelopen twee jaar een uitbgebreid kwantitatief en kwalitatief onderzoek gedaan naar de omvang, samenstelling en ervaringen van de huidige groep hybride docenten in het voortgezet onderwijs. De kernvraag daarbij was: kunnen en hoe kunnen hybride docenten een waardevolle bijdrage leveren aan het voortgezet onderwijs (vo) in Nederland? De resultaten zijn eind december 2017 gepresenteerd in een online Value Case.

Infografic:     Hybride docenten openen deuren en verbinden verschillende werelden

 

De voordelen en nadelen van hybride docenten:

Het Expertisecentrum Hybride Docent heeft de meerwaarde van de hybride constructie vanuit verschillende invalshoeken laten onderzoeken.

  1. Voor de hybride docenten zelf: is er sprake van loopbaanverrijking?
  2. Voor het onderwijs dat ze geven: is er sprake van een kwaliteitsimpuls?
  3. Voor de school waarop ze werken: heeft het strategische waarde?

De doelstelling van het onderzoek was het blootleggen van de argumenten voor meer hybride docenten in het (voortgezet) onderwijs. Verschillende onderzoeksbureaus hebben cijfers aangeleverd en er zijn veel en daardoor representatief te noemen interviews geweest met hybride docenten en schoolleiders vanuit het expertisecentrum zelf. Wat uit de value-case opvalt, is dat de meerwaarde op al de onderzochte punten in de volle breedte aanwezig is. Een win-win-win zo blijkt voor iedereen.

Hybride docenten vinden dat ze een rijkere loopbaan hebben. “Meer doen wat ik leuk vind”, “persoonlijke groei” en “meer kunnen doen waar ik goed in ben”, zijn kwalificaties die ze opgeven. De kwaliteitsimpuls die ze aan het onderwijs denken te geven ligt in de sfeer van “up-to-date praktijkkennis” en het “inbrengen van een feedback cultuur in het klaslokaal”. Strategische meerwaarde voor scholen hebben hybride docenten ook. Schooldirecties vinden dat de samenwerking tussen school, bedrijfsleven en andere onderwijsinstellingen door hybride docenten veel beter tot zijn recht komt.

Het Expertisecentrum onderzocht ook waarom een deel van de hybride docenten succesvol wordt, terwijl een ander deel juist faalt. Dat ligt vooral aan het wel of niet vinden van een werkbare baancombinatie. Dit verschilt per persoon en per organisatie. Uit interviews met hybride docenten komt naar voren dat een stimulerende (school-)omgeving erg helpt. Ook flexibiliteit en ruimte om te combineren, waardering, steun en vertrouwen krijgen zijn belangrijke voorwaarden voor succes. Daarnaast zijn het de persoonlijke eigenschappen of vaardigheden van de hybride docent die maken dat het combineren voor hem of haar werkbaar is. De zes belangrijkste combi-skills die naar voren komen zijn:

  • Bezit van planningsvaardigheden;
  • Grenzen kunnen en durven stellen;
  • Flexibel kunnen schakelen;
  • Bezit van onderhandelingsvaardigheden;
  • Transparant zijn over beide banen;
  • Bezitten van sociale vaardigheden/goodwill kunnen kweken

De onderzochte stopredenen bij zo’n 200 ex-hybride docenten vormen een goede aanwijzing van wat uiteindelijk niet werkt in de praktijk. Opvallend hier is dat de meest opgegeven reden om te stoppen met het hybride docentschap een positieve is: het krijgen van een betere kans. Het risico van een burn-out door stress ligt bij een hybride docenten niet hoger dan bij een fulltime docent. Verder is er een hoog percentage uittreders dat een hybride docentschap weer zou oppakken als daar de kans of aanleiding toe is.

Hybride docent haalbare oplossing voor het lerarentekort

Het Expertisecentrum deed door het onderzoek nog een verrassend inzicht op. Er blijkt grote belangstelling voor een baan in het voortgezet onderwijs (vo) als dat mogelijk is in combinatie met een andere baan. Berekeningen komen uit op een potentieel van 500.000 instromende en 50.000 uitstromende docenten die beide de stap naar hybride docent willen maken. De laatste groep vertegenwoordigt 68% van het huidige docentenpopulatie in het voortgezet onderwijs. De 3 belangrijkste overwegingen voor die door de laatste groep genoemd worden zijn:

  1. Als het aansluit bij interesses waar ik nu niks mee doe (60%)
  2. Als het nieuwe, inhoudelijke ontwikkelingsmogelijkheden biedt (50%)
  3. Als het nieuwe loopbaankansen biedt (36%)

De randvoorwaarden voor alle stakeholders om aan de slag te gaan met deze oplossing zullen moeten worden verbeterd. Zo benadrukken schoolleiders de risico’s die er zijn als hybride docenten onbevoegd zijn. Hun opleiding tot bevoegd leraar gaat langzaam met twee banen en zij leggen veel druk op het sluitend maken van een lesrooster voor iedereen. De animo van bedrijven is nog beperkt. In tijden van personeelsschaarste zitten zij niet te wachten op hybride docenten als dit gepaard gaat met veel tijdsverlies door afstemming ten opzichte van netto resterende werktijd. Het is niet voor niets dat de grootste groep hybride docenten zijn werk in het onderwijs combineert met het zijn van ambtenaar of ondernemer in plaats van het zijn van werknemer in een bedrijf.

In de visie van ABN AMRO zullen er meer hybride docenten komen als er een versnelde instroomroute naar bevoegd docentschap vanuit het bedrijfsleven komt. Hierdoor wordt het makkelijker bevoegd hybride te gaan werken en neemt de erkenning en waardering voor een combi-functie toe. De hybride docent zal nooit de allesdoener in het onderwijs kunnen zijn maar hij of zij kan wel ingezet worden vanuit zijn of haar echte kwaliteiten en zo een prima verbinder met de buitenwereld zijn. Lijkt jou de Hybride docent ook wat? Vanaf 5 februari a.s. komt er een nieuwe tool van het expertisecentrum beschikbaar. Door deze in te vullen krijg je een beeld van hoe een hybride carrière er voor jou uit kan zien.

Onderwijsdrijfveren onderzoek Platform Beta Techniek “Wie zijn de leraren van morgen”

29 januari 2018                                                                                                                             

Deze week verscheen ook dit onderzoeksrapport, met daarin de resultaten van niet  eerder verricht onderzoek  onder  ‘niet-leraren’ in Nederland naar hun belangstelling voor het werken in het onderwijs. De hybride docent wordt hierin ook genoemd als een goed alternatief in de bestrijding van het lerarentekort.