Visie op wereldhandel – Wereldhandel herstelt ondanks “Trump-risico’s”

door: Arjen van Dijkhuizen

  • Wereldhandel was jaren zwak door structurele en conjuncturele factoren
  • Sinds eind 2016 is de groei van de wereldhandel versneld, …
  • … ondanks zorgen over deglobalisering en protectionisme (Brexit, Trump)
  • Opleving wereldhandel valt samen met conjunctureel herstel wereldeconomie
  • Wereldhandel groeit voor het eerst sinds 2011 sneller dan wereldeconomie
  • Risico’s in verband met protectionisme zijn echter niet verdwenen
171016-Wereldhandel.pdf (507 KB)
Download

Na jaren van zwakte ten gevolge van structurele factoren …

Historisch groeit de wereldhandel sneller dan het mondiale BBP, behalve tijdens recessies of scherpe groeivertragingen. Dat eerste weerspiegelt het feit dat de wereldeconomie in de loop der tijd steeds meer verweven is geraakt. Daarbij hebben conjunctuurgevoelige producten een relatief groot aandeel in de internationaal verhandelbare producten. Maar in de periode 2012-2016 bleef de groei van de wereldhandel opvallend zwak ten opzichte van de mondiale BBP-groei. In andere woorden: de inkomenselasticiteit van de wereld-handel (i.e. ratio groei wereldhandel / groei mondiaal BBP) is gedaald onder het lange-termijngemiddelde van circa 1,5. We hebben al eerder gewezen op een aantal structurele factoren die deze zwakte van de wereldhandel kunnen verklaren. Denk aan het stijgende BBP-aandeel van opkomende economieën (die gemiddeld minder op handel gericht zijn dan de welvarende landen). Denk ook aan een verschuiving van de verwerkende industrie naar minder handelsintensieve sectoren zoals dienstverlening, aan de afnemende groei van mondiale productieketens en aan de opkomst van non-tarifaire handelsrestricties.[1]

 

… en conjuncturele factoren, …

Een deel van deze zwakte in de wereldhandelsgroei is niet structureel maar conjunctureel van aard en gerelateerd aan de opgetreden groeivertraging in de mondiale industrie. De groei van de industriële productie is de afgelopen jaren verzwakt, zowel in welvarende als in opkomende landen. Deze groei bereikte in 2015 het laagste punt (1,7%) sinds de mondiale kredietcrisis. De wereldwijde inkoopmanagersindex liet een vergelijkbaar patroon zien. Deze daalde van 52,8 begin 2014 naar 50,0 in februari 2016. De daling van deze index was zichtbaar in zowel welvarende als opkomende landen.

 

 … is de wereldhandelsgroei sinds eind 2016 gaan aantrekken …

Het beeld is in het afgelopen jaar flink veranderd, ondanks toegenomen zorgen over de opkomst van protectionisme na de Brexit-stemming in het VK en de winst van Trump bij de Amerikaanse presidentsverkiezingen. De wereldhandelsindicator van het CPB liet eind 2016 een sterke stijging zien, hoewel deze in de loop van het jaar min of meer op hetzelfde niveau is gebleven. Op jaarbasis versnelde de wereldhandelsgroei echter tot 4,2% j-o-j in de eerste zeven maanden van dit jaar, ten opzichte van 1,4% in heel 2016 en 1,9% in heel 2015. Alternatieve indicatoren laten een vergelijkbaar beeld zien. De Harpex containerindex is sinds begin 2017 duidelijk hersteld en de Baltic Dry index is sinds 2016 aan het oplopen, ook al blijft het verloop vrij volatiel. Ook logistieke data indiceren dat de wereldhandelsgroei sinds medio 2016 is aangetrokken. Deze versnelling was voor het eerst zichtbaar in het ‘vroeg-cyclische’  Aziatische vrachtverkeer, gestimuleerd door een wereldwijd proces van voorraadopbouw.

… in samenhang met een conjunctureel herstel van de wereldeconomie

Het aantrekken van de wereldhandel is samengegaan met de versnelling van de mondiale BBP-groei, vooral in de handelsintensieve industriële sectoren. De groei van de wereldwijde industriële productie versnelde van 1,9% in 2016 tot 3,3% j-o-j in de eerste zeven maanden van 2017. Deze versnelling is zowel in de welvarende als de opkomende landen zichtbaar. Ondertussen is ook de mondiale inkoopmanagersindex voor de verwerkende industrie verbeterd ten opzichte van de voorgaande jaren. In de afgelopen twee maanden bereikte deze index het hoogste punt in zesenhalf jaar (53,2). Deze verbetering wordt vooral veroorzaakt door de welvarende landen. De PMI voor de welvarende landen is toegenomen van 50,4 in mei 2016 tot 54,6 in september (hoogste waarneming in drieënhalf jaar). Voor de opkomende landen is de gecombineerde index ook wel verbeterd ten opzichte van voorafgaande jaren, maar blijft deze met 51,3 in september aan de lage kant. De versnelling van de wereldeconomie wordt ook weerspiegeld in de verhoging van onze groeiramingen voor 2017 in de loop van het jaar. Dat gold voor een aantal belangrijke welvarende landen (zoals de eurozone, Japan en Canada) en opkomende landen (o.a. China, Rusland, Zuid-Korea, Turkije, Centraal-Europa).

 

Breed gedragen herstel groei invoervolumes

Het herstel van de wereldhandelsgroei is ook zichtbaar in een duidelijke versnelling van de groei van invoervolumes wereldwijd, als gevolg van een aantrekkende binnenlandse vraag in verschillende landen/regio’s (zoals hiervoor beschreven). De mondiale invoer-groei was in de eerste zeven maanden van dit jaar het hoogst in zeven jaar: 4,3% j-o-j (2016: 1,4%). Volgens de ‘momentumindicator’ van het CPB is de invoergroei in de welwarende landen momenteel sterk. De invoergroei is versneld in de VS (van 0,6% in 2016 tot 4,1% j-o-j in januari-juli 2017) en in Japan (van 0% in 2016 tot 2,4% j-o-j dit jaar). De invoergroei van de opkomende landen is zelfs nog sneller toegenomen, tot 7,3% j-o-j in januari-juli 2017 (2016: 0,5%). Die versnelling is zichtbaar in de regio’s opkomend Azië, opkomend Europa en Latijns-Amerika, maar niet in het Midden-Oosten/Noord-Afrika.

 

Groei uitvoervolumes bereikte hoogste niveau in zes jaar

De stijging van de invoergroei gaat samen met een toename van de uitvoergroei. In volumetermen daalde de uitvoergroei in 2016 tot het laagste niveau sinds de mondiale kredietcrisis (1,4%). Maar deze is sindsdien versneld tot 4,1% j-o-j in de eerste zeven maanden van 2017 (het hoogste niveau sinds 2011). Ook deze verbetering was breed-gedragen. De uitvoervolumes van zowel welvarende als opkomende landen lieten een duidelijke toename zien. Bij de welvarende landen was de groeiversnelling het sterkst in Japan (6,7% j-o-j in januari-juli 2017) gevolgd door de VS (4,9%) en de eurozone (2,5%). Wat de opkomende landen betreft, liet opkomend Europa de sterkste verbetering zien, gevolgd door opkomend Azië.

Wereldhandel zal in 2017-18 weer sneller groeien dan de wereldeconomie

Het herstel van de wereldhandel hangt dus samen met het conjunctureel herstel van de wereldeconomie en de mondiale binnenlandse bestedingen. Maar wat gaat de wereld-handel de komende tijd doen? De CPB-data lopen een paar maanden achter, terwijl de meest recente maandelijkse cijfers gemengde signalen afgeven. De laatste logistieke data zien er goed uit. Recente cijfers over de groei van de in- en uitvoer (in waardetermen gemeten) zijn ook nog altijd indrukwekkend, o.a. in Azië inclusief China. Wel is sprake van een normalisatie na de enorme groeispurt van China in het eerste kwartaal van dit jaar. Aan de andere kant: de mondiale PMI export-sub index nam in september af tot 52,5 (van een zesenhalf jaars hoogtepunt van 53,4 in augustus) als gevolg van een daling van deze index in de opkomende landen. Dat kan een tijdelijke correctie zijn. Wel moeten we dit goed blijven volgen. Al met al verwachten we dat de groei van de wereldhandel in 2017 versnelt naar 4% (2016: 1,4%). Daarmee zou de wereldhandel dit jaar weer sneller groeien dan de wereldeconomie.  Dat is sinds 2011 niet meer voorgekomen. We verwachten dat de wereldhandelsgroei in 2018 omstreeks 4% blijft (overeenkomstig IMF-ramingen).

We verwachten geen grootschalige, schadelijke handelsoorlog …

Zorgen over populisme, deglobalisering en protectionisme zijn opgeleefd in 2016 (Brexit, Trump). Zoals hiervoor beschreven hebben deze risico’s het herstel van de wereldhandel, dat we sinds eind 2016 hebben gezien, niet in de kiem kunnen smoren. Natuurlijk is het Amerikaanse buitenlandbeleid onder president Trump een stuk assertiever geworden. Zo zijn maatregelen genomen ter ontmanteling van bestaande handelsakkoorden, daarbij een structurele wind in de rug voor de wereldhandel wegnemend. De VS zijn uit de onderhandelingen over het vrijhandelsverdrag TPP gestapt, terwijl taaie onderhandelingen over NAFTA voortduren. Toch is, zoals we al verwacht hadden, zijn verkiezingsretoriek niet volledig, één op één vertaald in nieuwe maatregelen. Zo is Trump opgehouden om China een wisselkoersmanipulator te noemen en heeft hij geen algehele tariefsverhoging voor invoer vanuit China ingevoerd. We gaan er in ons basisscenario van uit dat er geen grootschalige, schadelijke handelsoorlog komt tussen de VS en China. De onderlinge economische belangen zijn te groot en bovendien beheersen momenteel geopolitieke onderwerpen (met name Noord-Korea) de bilaterale relatie.

… maar risico’s in verband met protectionisme zijn niet verdwenen

Natuurlijk zijn handelsconflicten van alle tijden. Toch zou een serieuze opmars van protectionisme een tegenwind vormen voor de wereldhandel. Zo kondigde de Amerikaanse Trade Representative Robert Lighthizer onlangs aan op verzoek van president Trump te zullen onderzoeken of China op een oneerlijke wijze beslag legt op Amerikaanse technologie en intellectueel eigendom. Dat kan op termijn tot Amerikaanse sancties richting China leiden en mogelijke vergeldingsmaatregelen vanuit Beijing. Meer recent kondigde de VS aan zogenoemde countervailing duties te zullen gaan heffen op bepaalde Bombardier-vliegtuigen. Canada en het VK hebben al gedreigd met tegenmaatregelen: het stopzetten van de aankoop van militair materiaal geproduceerd door Boeing. Al met al zijn de risico’s die verband houden met protectionisme niet verdwenen. Een verdere beweging richting protectionisme zou met name die landen raken waarvoor het groeimodel in sterke mate is gebaseerd op de mondiale aanbodketen. Mexico, Canada en China lijken het meest gevoelig voor protectionisme vanuit de VS. Andere landen met sterke handelsrelaties met de VS (met name in Azië en Latijns-Amerika) kunnen echter ook worden geraakt.
[1] Zie bijvoorbeeld: ECB, Occasional Papers, Understanding the weakness in global trade- What is the new normal?, September 2016.