Macro Weekly – Het onbekende Noord-Korea

door: Han de Jong , Arjen van Dijkhuizen

  • Geopolitiek domineert de berichtgeving over Noord-Korea …
  • … en economische cijfers over het land zijn schaars en onbetrouwbaar
  • Toch pogen we enig inzicht in de economische ontwikkelingen te geven
  • De uitvoer van steenkool naar China is volledig tot stilstand gekomen…
  • … maar de invoer lijkt daar tot nu toe niet onder te lijden
  • Oplopend handelstekort zet waarschijnlijk extra druk op het regime
170901-Macro-Weekly-1.pdf (204 KB)
Download

Noord-Korea is volop in het nieuws. Vorige week weer toen Koreaanse raketten het Japanse luchtruim doorkruisten en gisteren dankzij een test met de krachtigste kernproef tot nu toe. De berichtgeving gaat vooral over politiek, inclusief de raketkwestie en wat dit betekent voor de verhouding met de VS, Zuid-Korea, Japan en de rest van de wereld.

Over de Noord-Koreaanse economie is echter heel weinig bekend, behalve dan dat het land arm is en ’s nachts niet te zien is vanuit de ruimte. Voor zover we weten, zijn er heel weinig analisten die zelfs maar proberen economische informatie over het land te verzamelen. Hoewel we zeker niet willen pretenderen Noord-Koreadeskundigen te zijn, leek het ons interessant te proberen er enkele recente economische ontwikkelingen uit te lichten. Hierbij moeten we wel de kanttekening maken dat cijfers over de economie zeer schaars en waarschijnlijk niet erg betrouwbaar zijn. Een degelijke economische analyse is dan ook niet mogelijk, maar we doen een toch een poging. Iemand moet het doen…

Economische transformatie?

De gerespecteerde Financial Times kwam onlangs, in de reeks ‘The Big Read’, met een paginagroot artikel over de economie van Noord-Korea. De toonzetting verbaasde ons. Het artikel suggereerde dat de economie in de lift zou zitten, in ieder geval de laatste tijd Deze opleving zou te danken zijn aan enkele liberaliseringsmaatregelen die de FT op het conto schrijft van Kim Jong-un. Op grond van interviews met mensen die het land zijn ontvlucht, werd het beeld geschetst dat ‘de Noord-Koreaanse leider economische groei tot speerpunt had gemaakt, naast de ontwikkeling van kernwapens.’ Verder werd opgemerkt dat het land zich langzaam ontwikkelde van een zeer strak gecontroleerde socialistische planeconomie naar een meer marktgerichte economie.

Een arm land en een groeiversnelling gevolgd door een vertraging…

Volgens de Economist Intelligence Unit (EIU) bedroeg het nominale BBP in 2015 USD 15 miljard. Dat is enkele miljarden minder dan het BBP van Afghanistan en ongeveer vergelijkbaar met de provincie Drente. Het is niet duidelijk in hoeverre dit cijfer de totale economische bedrijvigheid van het land adequaat weergeeft.

Uitgaande van een bevolking van circa 25 miljoen raamde de EIU het BBP per hoofd van de bevolking voor 2015 op ongeveer USD 600 (nominaal, dus niet gecorrigeerd voor koopkracht). Dat is laag, maar rond de eeuwwisseling was het minder dan USD 500. Er is dus vooruitgang. De EIU heeft verder berekend dat de economie sinds de eeuwwisseling met gemiddeld 2% per jaar is gegroeid. Gedurende het grootste deel van deze periode is er echter geen duidelijke trend te ontdekken. De EIU-cijfers wijzen wel op een duidelijke groeiversnelling n 2016 (tot zo’n 4%), gevolgd door een verwachte vertraging in 2017 (naar zo’n 1,5%) en krimp in 2018 (-1%).

  

… en een oplopend handelstekort

De meest actuele met enige regelmaat uitkomende cijfers die we konden vinden, hebben betrekking op de buitenlandse handel. Hieruit komen enkele interessante ontwikkelingen naar voren. Volgens het IMF heeft Noord-Korea in 2016 voor USD 2.969 miljoen uitgevoerd (f.o.b.), waarvan 86% (USD 2.554 mln.) naar China. Steenkool lijkt het belangrijkste exportproduct. China importeerde vorig jaar voor USD 1.012 miljoen aan kolen uit Noord-Korea. Dat was 40% van de totale Chinese invoer vanuit dit buurland. Noord-Korea voerde voor in totaal USD 3.733 miljoen (c.i.f.) in. Daarvan was USD 3.389 miljoen, ofwel 91%, afkomstig uit China.

Het handelstekort was vorig jaar dus USD 764 miljoen. Over de financiering daarvan zijn geen cijfers beschikbaar, en ook niet over de kapitaalrekening of de valutareserves. Aangezien het land een structureel tekort op de handelsbalans heeft en geen toegang heeft tot de internationale kapitaalmarkten, is het moeilijk voor te stellen dat het valutareserves kan hebben opgebouwd. Misschien moeten we er dus maar van uitgaan dat China, de grootste economische partner, de middelen verschaft om het tekort te dekken.

De uitvoer van steenkool naar China is volledig tot stilstand gekomen

In de loop van 2017 is er iets interessants gebeurd in de handel van Noord-Korea. De waarde van de uitvoer is sterk afgenomen: volgens cijfers van het IMF met zo’n 27% j-o-j in de eerste vijf maanden van het jaar. De daling doet zich vooral voor na februari. De beschikbare cijfers van het IMF voor de periode maart-mei wijzen op een daling van 40% j-o-j. Dat lijkt het directe gevolg van de VN-sancties tegen het land, of beter gezegd, van het feit dat China de sancties naleeft. Met de VN-sancties van november 2016 is een maximum gesteld aan de uitvoer van steenkool door Noord-Korea en is de export van koper, zink, nikkel en zilver verboden.

Het probleem met alle sancties tegen Noord-Korea is dat het van China afhangt of ze in de praktijk ook werken. In het verleden lijkt China zich niet erg strikt aan VN-sancties tegen Noord-Korea te hebben gehouden. In februari 2017 kondigde het grote buurland echter een totale stop aan voor de invoer van steenkool uit Noord-Korea voor de rest van het jaar. Volgens de officiële statistieken ligt de invoer sinds maart 2017 inderdaad volledig stil. Of de invoerstop daadwerkelijk bedoeld is om Pyongyang onder druk te zetten, of dat China zijn koleninvoer wilde verminderen om andere landen, met name de VS, ter wille te zijn, weten we uiteraard niet. Opvallend is wel dat China de invoer van steenkool uit Noord-Korea eerst flink lijkt te hebben opgeschroefd, rond de tijd dat de VN de sancties afkondigde. Het is ook onduidelijk of de invoerstop volgend jaar nog geldt. Over de Chinese invoer van koper, zink, nikkel en zilver hebben we geen cijfers, dus of de invoer daarvan ook is gestopt, weten we niet.

Steenkool is verreweg het belangrijkste exportproduct van Noord-Korea en China is de grootste afnemer. Het kan dan ook niet anders dan dat het Chinese invoerverbod een gevoelige slag heeft toegebracht aan de Noord-Koreaanse economie (dit verklaart de door de EIU voorziene scherpe vertraging in 2017 en krimp in 2018). De pijn lijkt iets te worden verzacht door de stijgende Chinese invoer van Noord-Koreaans ijzer- en looderts. Als de Noord-Koreaanse invoer op het huidige niveau blijft, neemt het handelstekort toe tot circa USD 1,5-2,0 miljard. Dat is veel voor een land met een exportbasis van ongeveer USD 3-5 miljard (de cijfers variëren per bron).

  

Invoer Noord-Korea tot nu toe onveranderd

In een ‘normale’ economie zou zo’n daling van de exportinkomsten de valuta van het land enorm onder druk zetten. De invoer zou waarschijnlijk scherp dalen, met als gevolg een ernstige economische recessie. Dat lijkt tot nu toe niet het geval. De Noord-Koreaanse invoer lijkt er niet onder te lijden. Sterker nog, de totale invoer vanuit China is in de eerste zeven maanden van het jaar zelfs gestegen, met 22% j-o-j.

Daarvoor zijn vier verklaringen te bedenken. Ten eerste zouden de cijfers onjuist kunnen zijn en heeft China de invoer van Noord-Koreaanse steenkool helemaal niet stopgezet. Het lijkt echter niet waarschijnlijk dat de Chinezen daarover zouden kunnen of willen liegen. Ten tweede zou Noord-Korea financiële reserves kunnen hebben die het nu aanspreekt om zijn oplopende handelstekort te financieren. Ook dit lijkt ons onwaarschijnlijk. Mocht het toch waar zijn, dan is het niet lang vol te houden. Een derde mogelijkheid is dat China het tekort financiert met extra leningen of overdrachten. In dat geval verzachten de Chinezen de gevolgen van de sancties waaraan ze zich inmiddels lijken te houden. Dit zou een verklaring kunnen zijn en het zou China ook andere middelen geven om Kim Jong-un onder druk te zetten. Tot slot is het mogelijk slechts een kwestie van tijd voordat de sterke daling van de exportinkomsten pijn gaat doen en de invoer alsnog keldert. Dat zou de economie en daarmee de leiders in Pyongyang onder druk zetten.

Conclusies

Noord-Korea is een arm, gesloten en geheimzinnig land. Over de economie is weinig bekend. Volgens de Financial Times kent het land een lichte economische opleving als gevolg van enige liberalisering. Blijft het feit dat Noord-Korea sinds het in 2006 zijn eerste kernproeven deed, gebukt gaat onder economische sancties van de VN, de VS, de EU en andere landen.

De meest actuele informatie over de Noord-Koreaanse economie komt uit internationale handelscijfers. Daaruit blijkt niet alleen een structureel handelstekort, maar ook dat China veruit de grootste handelspartner is en steenkool een belangrijk exportproduct is.

Sinds februari voert China in het geheel geen steenkool uit Noord-Korea meer in, overeenkomstig de VN-sancties van november 2016. Je zou verwachten dat dit de Noord-Koreaanse economie geweldig onder druk zou zetten, maar aan de ontwikkeling van de invoer te zien, lijkt dat niet direct het geval. Dat kan een kwestie van tijd zijn, of het komt doordat China andere producten invoert of het land financiert, wat de effectiviteit van de sancties zou verminderen. We moeten de ontwikkelingen op handelsgebied goed in de gaten houden. Druk op de Noord-Koreaanse economie kan de regering op de knieën dwingen of tot gevaarlijke wanhoopsacties leiden. Al zal de waarheid, zoals meestal, wel ergens in het midden liggen.