Euro Watch – Duitsland: Merkel blijft aan het roer

door: Aline Schuiling

  • Volgens peilingen zit Angela Merkel op fluweel …
  • … en stevent haar conservatieve CDU af op een ruime overwinning op 24 september
  • Mogelijk komt er wel een andere coalitiepartner
  • Bij een coalitie met de liberale FDP in plaats van de centrumlinkse SPD verschuift de beleidsvorming in Duitsland naar rechts …
  • … en neemt steun voor verdere Europese integratie waarschijnlijk af
  • Omdat de CDU de agenda blijft bepalen, verandert bij een andere coalitie het speelveld echter niet ingrijpend
  • Het effect op de Duitse economie en de financiële markten blijft naar verwachting beperkt
  • Alleen in het onwaarschijnlijke geval dat de verkiezingsuitslag de deur opent voor een volledig linkse coalitie, wordt enige instabiliteit van de financiële markten verwacht
170918-Euro-Watch-Duitse-verkiezingen.pdf (228 KB)
Download

Op 24 september kiezen de Duitsers een nieuwe Bondsdag. Volgens de peilingen zit Angela Merkel op fluweel voor een nieuwe termijn als bondskanselier. Haar conservatieve CDU en Beierse zusterpartij CSU (hierna samen aangeduid als CDU) hebben een ruime voorsprong in de peilingen. De CDU haalt waarschijnlijk circa 37% van de stemmen, gevolgd door de centrumlinkse SPD, de huidige coalitiepartner, met 25%. De eurosceptische AfD staat in de peilingen rond 10%.

  

Aan coalitie met SPD komt wellicht een einde

De voorkeur van Angela Merkel gaat waarschijnlijk nog steeds uit naar de liberale FDP als coalitiepartner. De CDU vormde ook in de periode 2009-2013 een coalitie met de FDP, maar de FDP haalde vervolgens bij de Bondsdagverkiezingen in 2013 de kiesdrempel van 5% niet. Als de stemmen van partijen die onder de kiesdrempel blijven, worden herverdeeld op proportionele basis, dan blijven CDU en FDP na de verkiezingen vermoedelijk steken op circa 49% en halen ze dus net niet de meerderheid in de Bondsdag. Dit betekent dat zij ofwel een minderheidsregering moeten vormen of voor steun moeten aankloppen bij de Groenen. Bepaalde verschillen tussen de FDP en de Groenen lijken echter zeer moeilijk te overbruggen, onder meer op het gebied van milieu en vluchtelingen. Daarbij komt dat beide partijen in de media hebben geventileerd dat zij samenwerking niet zien zitten.

Voortzetting van de huidige grote coalitie van CDU en de centrumlinkse SPD is een optie, maar de SPD is sinds de verkiezing van Martin Schultz als partijleider eerder dit jaar opgeschoven naar de linkerzijde van het politieke spectrum. De wijzigingen in de politieke agenda van de SPD drijven de CDU ook in de richting van de FDP. Een volledig linkse coalitie van SPD, de Groenen en Die Linke kan naar verwachting slechts rekenen op zo’n 42% van de zetels in de Bondsdag en lijkt daarmee niet haalbaar.

  

CDU bepaalt de economische agenda van de volgende regering …

Wat de kleur van de nieuwe coalitie ook wordt, de plannen van de CDU zullen waarschijnlijk de economische beleidsagenda bepalen. Het verkiezingsprogramma van de CDU is vooral gericht op steun voor de middeninkomens. De inkomstenbelasting wordt verlaagd met EUR 15 miljard (gelijk aan 0,5% van het BBP) door onder meer de ondergrens van de topschijf te verhogen van EUR 52.000 naar EUR 60.000. Bovendien wordt de solidariteitsheffing (de speciale heffing die na de hereniging werd ingevoerd ter ondersteuning van de oostelijke deelstaten) geleidelijk afgeschaft. De CDU wil verder starters op de woningmarkt helpen en de kinderbijslag verhogen. Tot slot worden de uitgaven voor defensie verhoogd van 1,2% van het BBP in 2016 tot 2% in 2024. Ondanks de belastingverlagingen en extra uitgaven wil de partij vasthouden aan het principe dat de begroting in evenwicht moet zijn. Dit zou ook haalbaar moeten zijn gezien het begrotingsoverschot dat is opgelopen van 0.8% van het BBP in 2016 tot circa 1,2% in het eerste halfjaar van 2017. Er lijkt dus behoorlijk wat ruimte te zijn voor stimulering. De schuldquote beweegt zich in de komende paar jaar naar verwachting geleidelijk in de richting van de drempel van 60% van de Europese Commissie (zie grafiek hierboven).

… en de plannen voor verdere Europese integratie

Wat de Europese agenda betreft, streeft de CDU naar harmonisatie van de Duitse en Franse vennootschapsbelastingtarieven (Frankrijk heeft nu een minimumtarief van 33,3% en wil dit verlagen naar 25% in 2020; het gemiddelde Duitse tarief ligt nu rond 30%). De CDU is voorstander van een EU defensie-unie, in lijn met de plannen van de Franse president Emmanuel Macron. In het programma van de CDU staat namelijk dat de EU in staat moet zijn om zichzelf te verdedigen, al blijft Duitsland wel gecommitteerd aan de NAVO. Op het punt van samenwerking met Frankrijk vermeldt het verkiezingsprogramma van de CDU dat de partij samen met de nieuwe Franse regering wil werken aan de geleidelijke verdere institutionele ontwikkeling en verdieping van de eurozone, onder meer door de vorming van een onafhankelijk monetair fonds voor de eurozone. Volgens berichtgeving in de pers steunt minister van Financiën Wolfgang Schäuble plannen voor een financieel noodfonds dat steun verleent aan landen die zich in een crisissituatie bevinden. Het blijft van essentieel belang dat landen zich houden aan de voorwaarden van het Stabiliteits- en Groeipact. Onderlinge risicodeling (of de invoering van euro-obligaties) blijft bovendien een taboeonderwerp.

  

Grote verschillen tussen FDP en SPD …

De hoofdpunten van het economisch programma van de liberale FDP zijn een belastingverlaging van circa EUR 30 miljard en meer geld voor onderwijs, infrastructuur en technologische vooruitgang (hoofdzakelijk te financieren uit extra opbrengsten van privatiseringen van EUR 10 miljard). In het economische programma van de centrumlinkse SPD ligt de nadruk op verlaging van de inkomstenbelasting en verhoging van de topschijf (naar EUR 76.000) en het toptarief (van 42% naar 45%). De SPD wil zo’n EUR 30 miljard (circa 1% van het BBP) extra uitgeven aan infrastructuur, onderwijs en zorg, een financiële transactiebelasting en erfbelasting invoeren en bepaalde eerdere hervormingen van de arbeidsmarkt ongedaan maken. Zowel de FDP als de SPD deelt het standpunt van de CDU ten aanzien van de uitfasering van de solidariteitsheffing.

… ook in plannen voor Europa

Een coalitie van CDU en FDP zal waarschijnlijk een minder ambitieuze agenda hebben voor Europese integratie. De FDP steunt hervormingen in Europa, maar heeft ernstige twijfels over de vorming van een gemeenschappelijke begroting voor de eurozone of een gemeenschappelijk investeringsfonds en verzet zich sterk tegen onderlinge risicodeling. De partij is voorstander van een Europa van twee snelheden en wil landen de mogelijkheid bieden om (tijdelijk) uit de eurozone te stappen met behoud van het lidmaatschap van de EU. De agenda van de SPD voor Europese hervormingen en integratie gaat daarentegen juist verder dan die van de CDU. De SPD maakt zich sterk voor coördinatie van economisch beleid, harmonisatie van belastingen en vorming van een Europese sociale unie met als doel een gemeenschappelijke welvaartsstandaard te garanderen. Verder wil de partij dat er een Europese minister van economische zaken en financiën komt en ook een gemeenschappelijke Europese begroting. Dit sluit aan op de ambitieuzere delen van de Europese agenda van de Franse president Macron. SPD-partijleider Schultz lijkt inmiddels echter geen voorstander meer te zijn van de invoering van euro-obligaties. Tegenover de pers heeft hij verklaard dat dit punt irrelevant is geworden na de oprichting van het Europees Stabiliteitsmechanisme (ESM).

Beperkt effect op de economie …

Afgaande op de verkiezingsprogramma’s van de CDU en de belangrijkste potentiële coalitiepartners zal de volgende regering door de verwachte begrotingsstimulansen waarschijnlijk een licht positief effect hebben op de economische groei in de komende jaren. Een coalitie met de liberale FDP zal vermoedelijk ondernemersvriendelijker zijn en gunstiger uitvallen voor het groeipotentieel van de Duitse economie op de lange termijn. Duitsland heeft in de laatste paar jaar aan concurrentiekracht ingeboet, omdat de arbeidskosten per eenheid product (p.e.p.) sneller zijn gestegen dan in de gehele eurozone en ook sneller dan in Frankrijk (zie grafiek hierboven). Bovendien heeft Duitsland in de afgelopen zes jaar een aantal voordelen ten opzichte van andere eurolanden moeten inleveren, zoals de kwaliteit van infrastructuur en onderwijs. Het ondernemingsklimaat is in zijn algemeenheid echter zeer concurrerend gebleven.

… en financiële markten

De financiële markten hebben in de voorbije maanden niet veel aandacht besteed aan de naderende Duitse verkiezingen en de presentatie van de programma’s van de verschillende partijen. De meest waarschijnlijke uitkomst is – opnieuw – een stabiele regering onder leiding van Angela Merkel. Alleen in het onwaarschijnlijke geval dat de verkiezingsuitslag de deur opent voor een volledig linkse coalitie, wordt enige instabiliteit van de financiële markten verwacht.