Turkije Focus – Turkije heeft diep dal voorkomen

door: Nora Neuteboom

  • Na de mislukte coup heeft de overheid de economie flink gestimuleerd…
  • … en daarmee een economische crisis voorkomen
  • De budgettaire situatie ziet er nog steeds solide uit…
  • … en kapitaalstromen zijn teruggekomen door de gunstige externe condities
  • De hoge buitenlandse schuld en de afhankelijkheid van buitenlands kapitaal blijven de voornaamste zwaktes van de economie
170803-Turkije-Focus-NL.pdf (154 KB)
Download

Politieke turbulentie en economische problemen in 2016

2016 was een moeilijk jaar voor Turkije. In juli 2016 zorgde de mislukte couppoging voor een scherpe depreciatie van de munt (lira) en ontstond er een vertrouwenscrisis. Dit resulteerde in een krimp van de economie van 2,1% j-o-j in het derde kwartaal van 2016. Om de economie te stimuleren heeft de overheid een reeks van maatregelen genomen, waaronder fiscale stimulansen en grootschalige infrastructurele investeringen. In februari 2017 besloot de overheid de btw en de belasting op bepaalde consumptiegoederen en de verkoop van vastgoed te verlagen. Daarnaast heeft de overheid verschillende schema’s geïntroduceerd om kredietgroei te stimuleren. Momenteel is dit programma verantwoordelijk voor zo’n USD 57 miljard uitstaand krediet. Het Credit Guarantee Fund (CGF) vergoedt bijvoorbeeld verliezen die banken lijden op hun kredietverlening aan het midden- en kleinbedrijf (MKB). Door dit fonds worden banken gestimuleerd om leningen uit te geven. Hierdoor zien we een substantiële groei in het uitstaande krediet, van 10% vlak na de mislukte coup naar boven de 20% j-o-j nu.

Daarnaast is de centrale bank voorzichtig geweest met het verhogen van de basisrente de afgelopen maanden. Ze heeft een vrij ruim monetair beleid gevoerd waardoor de inflatie hoog is gebleven (11%). Een relatief goedkope munt en een opleving van de groei in de eurozone hebben een sterkere vraag naar Turkse exportproducten teweeggebracht. Daarbij hebben het stimulerend monetair beleid en de lage rentes in Europa en de VS gezorgd voor liquiditeit op financiële markten. Hiervan heeft Turkije geprofiteerd, met name door de
instroom van kapitaalstromen van investeerders die op zoek zijn naar hogere rendementen. Op 16 april hebben de Turken gestemd voor de grondwetswijziging, die meer macht toekent aan president Recep Tayyip Erdoğan. Zoals ook al voorspeld in onze vorige Turkije Focus (zie: Moeilijke tijden) heeft de uitkomst van het referendum gezorgd voor meer stabiliteit op de korte termijn.

Wij hebben onze groeiverwachting omhoog bijgesteld naar 3.5% j-o-j

Het ingrijpen van de overheid en de gunstige externe condities hebben de economie gestimuleerd. In het eerste kwartaal van dit jaar groeide de Turkse economie boven verwachting met 5% j-o-j. Dit kwam door de private consumptie (5% j-o-j), de overheidsbestedingen (bijna 10% j-o-j) en de toenemende export (10,5% j-o-j).

  

In het algemeen geven de voorlopende indicatoren een optimistisch beeld. Hoewel de groei van de industriële productie negatief was in mei, was het consumentenvertrouwen boven de 70 de afgelopen drie maanden. Dat is iets boven het gemiddelde van afgelopen jaar (67). De detailhandelsverkopen waren fors de afgelopen maanden en zijn terug op het niveau van voor de mislukte coup. De inkopersindex (PMI Markit) herstelde begin dit jaar en bereikte zelfs het niveau van 53 in mei. Ook de toeristenindustrie lijkt zich te herstellen. Hoewel het hoogseizoen pas net is begonnen, zagen we dat in de eerste maanden van dit jaar toeristen terugkeerden naar Turkije, voornamelijk uit Rusland. Het is dus waarschijnlijk dat het aantal toeristen dit jaar hoger zal zijn dan vorig jaar.

Het CGF en het expansieve beleid zullen naar alle waarschijnlijkheid de economische groei positief blijven beïnvloeden in 2017. Het effect van sommige maatregelen, zoals belastingverlagingen, zal door de tijd heen echter afzwakken. Zolang de budgettaire positie van de overheid niet verzwakt, verwachten we dat de stimuleringsmaatregelen door blijven gaan tot de presidentiele verkiezingen in november 2019. Kijkend naar de kredietgroei is het laaghangend fruit grotendeels geplukt in 2017 en zullen ook de positieve effecten van toenemende leningen aan het bedrijfsleven minder worden. Tevens zal de centrale bank gedwongen worden om de basisrente op hetzelfde niveau te houden in afwachting van de verdere renteverhogingen van de Fed (Federal Reserve) en vrij hoge inflatie (momenteel zo rond de 11%). Dit zal de groei in het tweede halfjaar van 2017 iets remmen. Desalniettemin, gegeven de sterke groei in het eerste kwartaal en de positieve voorlopende indicatoren, passen wij onze groeivoorspellingen aan van 2,5% naar 3,5% j-o-j in 2017. We verwachten dat de groei tendeert naar 3% in 2018.
  

De consequenties van het expansieve beleid zijn tot dusver te overzien

Turkije heeft een solide budgettaire positie die de overheid in staat stelt om een expansief beleid te voeren. De overheidsschuld als percentage van het BBP is laag (naar verwachting 31% in 2017). Het begrotingstekort heeft jaren rond de 1% gezeten, maar zal naar verwachting in 2017 toenemen naar 2,5%, ten dele vanwege het ruime fiscale beleid. Het risico bestaat dat het begrotingstekort oploopt en daarmee de houdbaarheid van de schuldpositie in gevaar komt. Hoewel het stimuleren van de kredietgroei bedrijven de kans geeft om hun schuld te herstructureren en nieuwe leningen af te sluiten, verhoogt het ook de totale schuld in de economie. ‘Goedkoop geld’ kan ervoor zorgen dat bedrijven investeren in projecten die eigenlijk niet rendabel zijn. Hierdoor verslechtert de kwaliteit van de totale uitstaande schulden van banken en dit kan leiden tot een negatieve schuldenspiraal. Aangezien de overheid, via het CGF, borg staat voor een gedeelte van deze leningen, kan het risico zich verplaatsen van de private naar de publieke sector. Het blijft een risico, maar we zien nog geen signalen dat een dergelijk scenario realiteit wordt.

Het tekort op de lopende rekening stabiliseert, maar op een hoog niveau

Het tekort op de lopende rekening is door de jaren heen gedaald vanaf een hoog niveau in de periode 2009-2015, toen Turkije nog in economisch hoogtij verkeerde. Het huidige tekort op de lopende rekening is rond 4%. Dit is nog steeds een vrij substantieel niveau, gegeven het feit dat de economische groei is afgenomen en de lira flink is gedeprecieerd. Dit komt omdat Turkije een grote component import in zijn exportproducten heeft, zodat een toename in de export ook zorgt voor een onmiddellijk toename van de import. In de eerste vier maanden van 2017 steeg de export met 10% en de import met 11%. Een hoopvol gegeven is de terugkeer van toeristen, voornamelijk uit Rusland. In 2016 daalde het aantal toeristen met 30%
j-o-j, maar in de eerste maanden van dit jaar waren er vijf maal zoveel Russen als in dezelfde maanden een jaar terug. We verwachten dat het tekort op de lopende rekening hoog blijft in 2017 en 2018 (rond de 4%).

  

Directe buitenlandse investeringen herstellen…

Het aantrekken van de directe buitenlandse investeringen (dbi) blijft belangrijk aangezien het duurzame groei stimuleert (in tegenstelling tot andere kapitaaltransacties die onder meer worden gebruikt voor het terugkopen van schulden en het sluiten van overname deals). Daarnaast zijn dbi over het algemeen stabieler; een investering voor de middellange termijn kan niet zomaar worden teruggetrokken. In 2015 vloeide er zo’n USD 17 miljard het land binnen. In de eerste drie kwartalen van 2016 vielen dbi terug met 50%, mede dankzij de mislukte couppoging en de daaropvolgende afwaardering door de externe kredietbeoordelaars.

Aan het einde van 2016 herstelden dbi zich en in totaal is er in 2016 USD 12 miljard het land binnengestroomd, meer dan verwacht. Dit is mede te danken aan de positieve ontwikkelingen op de westerse markten: aantrekkende groei in de eurozone en de VS en de lage rente op internationale kapitaalmarkten. Hoewel Europa nog steeds de grootste investeerder is in Turkije – Spanje streefde Nederland voorbij als grootste investeerder in 2017 – zien we een geleidelijke reallocatie naar de Golfstaten. De afgelopen vier maanden zijn de dbi vanuit de Golfstaten verviervoudigd vergeleken met dezelfde periode in 2016. Desalniettemin worden sommige sectoren hard geraakt door de afname van dbi ten opzichte van 2016. De voedselindustrie, tabaksindustrie, horecasector en vastgoedsector zagen een daling (soms wel van 90%) in binnenkomende dbi. Aan de andere kant zagen de financiële en verzekeringsindustrie en de informatie- en communicatiesector juist weer een scherpe stijging van de dbi.

… en financiële beleggingenstromen herstelde ook

De overige inkomende kapitaalstromen zijn zeer volatiel geweest in 2016 en in de eerste maanden van 2017. Sinds kort zijn deze inkomende stromen weer positief. Vergeleken met andere landen heeft Turkije een goed ontwikkelde financiële sector en strenge liquiditeits- en kapitaaleisen, vergelijkbaar met de Europese Basel-3 standaarden. Dit dempt de risico’s omtrent liquiditeit. Net zoals de dbi-stromen hebben ook de overige inkomende kapitaalstromen geprofiteerd van de gunstige condities in de VS en de EU. Toch blijft het aantrekken van buitenlands kapitaal een uitdaging voor Turkije. De kosten van schuld blijven afhankelijk van de liquiditeit op de buitenlandse financiële markten.

De verslechterende relatie met de EU blijft zorgelijk

De vluchtenlingendeal leek een veelbelovende stap in de relatie tussen de EU en Turkije, maar sindsdien zijn de verhoudingen erg verslechterd. Na de mislukte coup vond Turkije dat de EU niet voldoende steun gaf aan de regering van Erdoğan. Politici in Europese landen staan steeds kritischer tegenover het autoritaire beleid van de president. In de aanloop naar de verkiezingen toe nam de negatieve retoriek van Erdoğan met betrekking tot de EU-landen toe. Recent weigerde Turkije Duitse parlementariërs toestemming om een luchtbasis in het land te bezoeken. Daarnaast werden op 5 juli een aantal (o.a. Duitse) mensenrechtenactivisten opgepakt door de Turkse autoriteiten. Duitsland adviseert zijn inwoners niet naar Turkije af te reizen. Daarnaast heeft Duitsland voorgesteld om economische assistentie op te schorten en te stoppen met het afgeven van kredietgaranties voor het land. Voor Turkije is er veel te verliezen; Duitsland is de grootste handelspartner en Duitse toeristen zijn een belangrijke bron van inkomsten. Verdere spanningen zouden de Turkse economie dus wel degelijk kunnen schaden.