Opkomend Europa – Spanningen in Oekraïne

door: Arjen van Dijkhuizen

140303-Opkomend-Europa-Oekraïne.pdf (51 KB)
Download

Hoewel de politieke gebeurtenissen in Oekraïne en Rusland nog volop in beweging zijn, proberen we deze in enig perspectief te plaatsen en presenteren we een aantal tentatieve scenario’s.

Toenemende spanningen op de Krim

Nadat in de Oekraïne de pro-Russische president Janoekovitjs vorig week werd afgezet, antwoordde Rusland met het opvoeren van militaire activiteit in de grensstreek. Vervolgens namen speciale eenheden die blijkbaar gelieerd zijn met Rusland de controle over op de Krim, het zuidelijke schiereiland van de Oekraïne. De spanningen zijn verder toegenomen nadat de Russische Federatieraad op 1 maart het verzoek van president Poetin goedkeurde om indien nodig troepen naar de Oekraïne te sturen. Deze ontwikkelingen vonden plaats tegen de achtergrond van grootschalige demonstraties in het oosten en zuiden van de Oekraïne (waaronder op de Krim), waar men over het algemeen pro-Russisch is. Intussen hebben de nieuwe autoriteiten in Kiev het militaire apparaat in staat van paraatheid gebracht. De nieuwe minister-president heeft aangegeven dat militaire interventie door Rusland als een oorlogsdaad wordt beschouwd en de relaties met Moskou zou schaden. De internationale gemeenschap heeft de Russische acties scherp bekritiseerd. Zo hebben de VS en het VK hun voorbereidingen voor de volgende G8-top in Sotsji stopgezet, terwijl de VS Rusland heeft gewaarschuwd voor economische sancties en mogelijke verwijdering van Rusland uit de G8.

Enig perspectief

De recente ontwikkelingen in de Oekraïne illustreren opnieuw de scherpe verdeeldheid tussen het pro-Europese westen en noorden van het land en het pro-Russische oosten en zuiden. Deze scherpe verdeeldheid houdt de politieke situatie in de Oekraïne in zijn greep sinds het land in 1991 uit de Sovjet-Unie trad en onafhankelijk werd. Deze sterke polarisatie houdt in dat politieke verschuivingen in de Oekraïne nooit gladjes verlopen, maar typisch gepaard gaan met protesten en politieke onrust. Dit was het geval tijdens de Oranje Revolutie van 2014 (de vorige keer dat de Oekraïne een duidelijke ommekeer richting het westen doormaakte) en dit is nu opnieuw gebeurd, zij het met meer kracht en geweld. De sterke regionale verdeeldheid heeft de potentie om de Oekraïne te destabiliseren, wanneer dit niet op een verstandige wijze (nationaal en internationaal) wordt beheerst. De Krim is in dit opzicht helemaal een speciaal geval, omdat het schiereiland een overwegend Russische bevolking kent en lange tijd in Russische handen is geweest (in 1954 werd het land door Chroetsjov naar de Oekraïne overgeheveld). Ook is de Russische Zwarte Zee-vloot op de Krim gestationeerd. Bovendien hebben de lokale autoriteiten op de Krim zich uitgesproken tegen de nieuwe regering in Kiev en een referendum over de status van de Krim aangekondigd, dat zij inmiddels naar voren hebben gehaald van 25 mei naar 30 maart. De Russische reactie op de ontwikkelingen in de Oekraïne moeten ook tegen deze achtergrond worden geïnterpreteerd. Het feit dat het verzoek van Poetin is goedgekeurd, betekent overigens niet dat het besluit om (meer) troepen naar de Oekraïne te zenden al genomen is; dat zal ook afhangen van de feitelijke ontwikkelingen in het land.

Intussen zijn de deviezenreserves van de Oekraïne sterk afgenomen (minder dan twee maanden invoer), is sprake van een hoog lopende rekeningtekort en omvangrijke schulden-dienstverplichtingen over de buitenlandse schuld (voor meer dan USD 20 mld in 2014-16, waarvan meer dan USD 8 mld in 2014). Het komt er op neer dat de Oekraïne zonder een extern steunpakket op een faillissement afglijdt. Nu de Russen uitkeringen onder het eind 2013 aangekondigde steunpakket van USD 15 mld hebben stopgezet, zoeken de nieuwe autoriteiten naar westerse steun gebaseerd op een IMF-programma aangevuld met bilaterale bijdragen. De nieuwe minister van financiën beweerde vorige week dat de Oekraïne op korte termijn EUR 25 mld nodig zou hebben om een faillissement te vermijden. Gezien de complexe politieke situatie en het matige track record van de Oekraïne onder IMF-aanpassingsprogramma’s, blijft het uitwerken van een dergelijk steunpakket een hele uitdaging en zal dit tijd kosten. Een IMF-missie bezoekt deze week Kiev.

Tentatieve scenario’s

De situatie in de Oekraïne is nog steeds volop in beweging en gebeurtenissen volgen elkaar in snel tempo op. Toch proberen we enige houvast te bieden door een aantal tentatieve, high level, scenario’s te ontwikkelen. Gegeven de complexiteit van geopolitieke gebeurtenissen kan er natuurlijk ook aan andere scenario’s worden gedacht, maar wij beperken ons hier tot drie plausibele scenario’s.

1. Basisscenario – Oekraïne blijft verenigd (inclusief de Krim)

In dit scenario vindt na een periode van oorlogsretoriek en –dreiging, weer een normalisatie plaats in de relaties tussen Rusland, Oekraïne en het westen. Rusland realiseert zich dat het te ver doorvoeren van militaire interventies op de Krim en/of in Oost-Oekraïne zijn economische belangen schaadt, omdat dit tot sancties leidt en de cruciale export van energie en andere producten naar het westen kan schaden. Bovendien zou het te ver doorvoeren van interventies de sterke bilaterale handels- en financiële relaties tussen Rusland en de Oekraïne schaden. Dit basisscenario gaat uit van een verdere ‘federalisering’ van de Oekraïne, waarbij meer autonomie wordt geschonken aan de (oostelijke) regio’s inclusief de Krim omdat dat bijdraagt aan een werkbare oplossing.

2. Risico-scenario 1 – Rusland verovert de Krim

Onder dit scenario, scherpt Rusland geleidelijk de controle over de Krim aan. Dit veronderstelt dat het referendum van 30 maart laat zien dat de bevolking van de Krim zelf afscheiding van de Oekraïne en toenadering tot Rusland wenst. Dit vergemakkelijkt het pad voor Rusland om de regio opnieuw op te eisen. Dit scenario gaat uit van een kort militair conflict tussen Rusland en de Oekraïne dat niet lang weerstand zal kunnen bieden. Bovendien nemen in dit scenario Koude-oorlogachtige zorgen weer toe; deze leiden niet alleen tot sancties versus Rusland maar gaan gepaard met langerdurende negatieve effecten op het marktsentiment.

3. Risico-scenario 2 – Oekraïne valt uiteen

In dit scenario verwachten we dat de onrust in het oosten en zuiden van Oekraïne aanhoudt en escaleert, ondanks pogingen om de situatie te stabiliseren door deze regio’s meer autonomie te geven onder een federale structuur. Dit gaat gepaard met grootschalige protesten en geweld en maakt Oekraïne in zijn huidige staatsvorm nauwelijks regeerbaar. Hierdoor wordt het land geleidelijk richting een splitsing tussen het westen/noorden en oosten/zuiden gedreven, waarbij een betrokkenheid van Russische troepen tot een verdere escalatie van geopolitieke spanningen leidt.