Architecten in 2012 en 2013: economische ontwikkelingen en kansen

door: Madeline Buijs

Geen omzetherstel architecten in 2013

De omzet van architecten is in de eerste drie kwartalen van 2012 met 11% gedaald j-o-j. De omzet daalt al sinds het eerste kwartaal van 2009 en is sinds 2008 gehalveerd. Zoals in de grafiek hiernaast te zien is, presteren de architecten slechter dan de bouwsector als geheel.

Omzet bouw en architecten. Bron: CBS, ABN AMRO Economisch Bureau Nederland
Omzet bouw en architecten. Bron: CBS, ABN AMRO Economisch Bureau Nederland

Voor 2012 is een raming opgenomen op basis van de eerste drie kwartalen. De verwachting is dat de omzet in 2013 met 8% zal dalen.

Een belangrijke oorzaak van de omzetdaling zijn de dalende tarieven die architecten in rekening kunnen brengen. De daling is het sterkst bij woningprojecten. De tarieven die architecten in rekening kunnen brengen voor andere gebouwen hebben in het eerste en tweede kwartaal van 2012 een kleine stijging laten zien, maar dalen weer in het derde kwartaal. De kleine tariefstijging voor andere gebouwen kan de daling van de tarieven voor woningprojecten niet compenseren.

Omzetverdeling architecten verandert

Onderzoek van de Bond van Nederlandse Architecten (BNA) geeft aan dat de woningbouw het belangrijkst is voor architecten. In de grafiek komt dat duidelijk naar voren.

Omzetverdeling architecten naar bouwtype
Omzetverdeling architecten naar bouwtype (2011). Bron:BNA

Het belang van de gegenereerde omzet uit woningen daalt wel in de periode 2007-2011, van 53% naar 44%. De verwachting is dat het belang van de woningbouw in 2013 verder zal afnemen als gevolg van de verslechterde situatie op de woningmarkt. Ook de belangrijke kantorenmarkt laat een daling zien. Projecten voor het onderwijs en de gezondheidszorg winnen aan belang in deze periode. Deze projecten nemen in 2011 respectievelijk 7% en 12% van de totale omzet voor hun rekening.

De BNA heeft ook de verdeling van het omzetgewicht van de verschillende rollen van architecten in het bouwproces in kaart gebracht. Daaruit blijkt dat architecten relatief meer omzet behalen uit projecten waar ze kort bij zijn betrokken, zoals het uitvoeren van haalbaarheidsonderzoeken en het maken van alleen het ontwerp. In de periode 2007-2011 zijn deze activiteiten belangrijker geworden. Het belang van projecten waar architecten langer bij betrokken zijn, zoals van ontwerp tot vergunning, tot esthetische begeleiding of tot directievoering neemt in deze periode af. Om langer bij een project betrokken te blijven, wordt het voor architecten steeds belangrijker om ervaring op te doen met het Bouwwerk Informatie Model (BIM-model), waarin alle partijen die betrokken zijn bij de bouw informatie en afspraken vastleggen.

Ontwikkeling bouwsom nieuwe opdrachten architecten

De totale bouwsom van nieuwe opdrachten met een waarde van minimaal EUR 200.000 die zijn ontvangen door architecten, laat een daling zien in de eerste drie kwartalen van 2012. De bouwsom daalt in de eerste drie kwartalen van 2012 met 8% j-o-j (op basis van het 4-kwartaals voortschrijdend gemiddelde). Het sterkst worden nieuwe opdrachten voor nieuwbouw van woningen getroffen.

Opvallend is de langdurige stijging van nieuwe opdrachten om woningen te renoveren. De bouwsom van nieuwe opdrachten voor renovatie van woningen steeg sterk van het tweede kwartaal van 2011 tot en met het tweede kwartaal van 2012. In het derde kwartaal van 2012 is een einde gekomen aan deze stijging, de bouwsom daalt in dit kwartaal weer. De ontwikkeling van de bouwsom van nieuwe opdrachten voor renovatie van bedrijfsgebouwen kent een grillig verloop. In het eerste kwartaal van 2012 daalt de bouwsom, in het tweede kwartaal blijft de bouwsom gelijk en in het derde kwartaal stijgt de bouwsom licht. Renovatieprojecten betreffen een beperkt deel van de nieuwe opdrachten van architecten waardoor het algemene beeld sterk negatief blijft.

Aantal vergunningen renovatie woningen daalt nog steeds

De langdurige stijging van de bouwsom van nieuwe opdrachten voor de renovatie van woningen van het tweede kwartaal van 2011 tot en met het tweede kwartaal van 2012 heeft nog niet geleid tot een stijging van het aantal afgegeven vergunningen voor deze renovatiewerkzaamheden. Dit is te zien in de grafiek hiernaast waarin het 4-kwartaals voortschrijdend gemiddelde is opgenomen om seizoensinvloeden uit te sluiten.

Vergelijking bouwsom en vergunningen renovatie woningen. Bron: CBS, ABN AMRO Economisch Bureau Nederland
Vergelijking bouwsom en vergunningen renovatie woningen. Bron: CBS, ABN AMRO Economisch Bureau Nederland

Uit de grafiek is op te maken dat het aantal afgegeven vergunningen voor de renovatie van woningen sinds 2008 bijna continu daalt. De bouwsom heeft een grilliger verloop en daalt sneller dan het aantal afgegeven vergunningen, maar kent wel periodes waarin een (grote) stijging te zien is.

De achterliggende oorzaak van het feit dat de langdurige stijging van de bouwsom van nieuwe opdrachten voor de renovatie van woningen nog niet heeft geleid tot een positieve ontwikkeling van het aantal hiervoor afgegeven vergunningen komt doordat in de bouwsom alleen projecten van minimaal EUR 200.000 zijn meegenomen terwijl dit voor vergunningen niet het geval is. In tegenstelling tot nieuwbouw, betreft renovatie vaak projecten van kleinere omvang. Een sterke daling in het aantal afgegeven vergunningen voor kleine projecten kan daarom verklaren waarom het totaal aantal afgegeven vergunningen nog daalt terwijl de bouwsom langere tijd is gestegen. De verwachting is dat de bouwsom voor kleine projecten daarom ook nog sterk daalt. Hierdoor zullen vooral grote architectenbureaus van de stijging in de bouwsom voor renovatieprojecten hebben geprofiteerd.

Werkvoorraad: grote architectenbureaus hebben de beste perspectieven

De conjunctuurenquête van BNA laat zien dat de werkvoorraad van architectenbureaus sinds 2008 sterk gedaald is. De daling is het kleinst bij de grote bureaus met meer dan 40 werknemers. De daling zet voor architectenbureaus met minder dan 40 werknemers in 2012 door. De werkvoorraad van deze bureaus is in november 2012 met ruim 11% gedaald ten opzichte van de vorige peildatum maart 2012. De architectenbureaus met meer dan 40 werknemers zien een stijging van hun werkvoorraad van ruim 32% ten opzichte van de vorige peildatum maart 2012. Uit de enquête blijkt verder hoe groter het architectenbureau des te langer zij hun werknemers aan het werk kunnen houden. In november 2012 is het verschil tussen de werkvoorraad van bureaus met 1-5 werknemers en bureaus met meer dan 40 werknemers 8,2 maanden; de kleinste bureaus hebben een werkvoorraad van 3,6 maanden en de grootste bureaus van 11,8 maanden. Vergelijkbaar met de ontwikkeling van de bouwsom van nieuwe opdrachten laat dit zien dat op dit moment de perspectieven voor de grootste bureaus het beste zijn.

Wat zijn de mogelijkheden voor architecten?

Ten eerste biedt de nieuwe Aanbestedingswet die in oktober 2012 is aangenomen door de Eerste Kamer mogelijkheden voor architecten en dan specifiek voor kleine architectenbureaus. Zo moeten volgens de Aanbestedingswet de eisen die aan een ondernemer worden gesteld in verhouding staan tot de opdracht en mogen opdrachten niet meer zodanig geclusterd worden dat kleine bedrijven geen kans maken op de aanbesteding. Hierdoor zouden kleinere bedrijven meer kans moeten maken om een aanbesteding te winnen en zouden ze aan meer aanbestedingen kunnen deelnemen. Het is echter wel de vraag of dit in de praktijk ook gaat gebeuren.

Verder neemt zoals hierboven beschreven het belang van de woningbouw voor architecten af en vindt er een verschuiving plaats naar andere bouwtypes, zoals de bouw voor de gezondheidszorg en het onderwijs. Van de ontvangen orders voor nieuwbouwprojecten zoals bijgehouden door het CBS heeft in 2012 gemiddeld 8% betrekking op de gezondheidszorg en ruim 5% betrekking op het onderwijs. Op deze gebieden liggen dan ook kansen voor architecten. Dit zorgt voor een mogelijkheid voor architecten om zich minder te concentreren op de woningbouw waar ze altijd erg afhankelijk van zijn geweest.

Veel architectenbureaus zullen hiervan willen profiteren waardoor de concurrentie om deze projecten sterk zal toenemen. Deze concurrentiestrijd zal als eerste de kleine architectenbureaus raken, waarvoor de vooruitzichten toch al slechter zijn.

Om deze concurrentiestrijd aan te gaan kunnen kleine architectenbureaus samenwerkingsmogelijkheden verkennen met andere bureaus om zo in aanmerking te kunnen komen voor meer opdrachten en een sterkere positie te creëren. Er zijn inmiddels in de sector, bij ingenieurs en bij adviesbureaus al dergelijke initiatieven opgezet. Deze samenwerking kan ook helpen om in aanmerking te komen voor grotere projecten, zoals de grote renovatieprojecten voor woningen.